Wat is een DAC en heb je er een nodig?

Muziek van een streamingdienst, een cd of een bestand op je computer bestaat uit getallen. Een versterker en luidsprekers werken met een wisselende spanning. De DAC (digital-to-analog converter, in het Nederlands digitaal-analoogomzetter) maakt van de getallen die spanning. Zonder DAC hoor je dus niets van digitale muziek. Het korte antwoord op de vraag in de titel: je hebt er altijd een nodig, maar meestal zit hij al in een apparaat dat je bezit.

Wat doet een DAC precies?

Digitale audio is een lange reeks metingen van een geluidsgolf, elk met een bepaalde nauwkeurigheid. De DAC leest die metingen een voor een uit en geeft bij elke meting een bijbehorende spanning af. Het resultaat is het analoge signaal dat een versterker kan gebruiken. Hoe fijn de stapjes zijn, hangt af van de resolutie; lees meer over samplerate en bitdiepte.

Een DAC zit in cd-spelers, muziekspelers, geluidskaarten in computers en in USB-speakers. Los verkrijgbare DAC's worden gebruikt in hifi-systemen: ze krijgen het digitale signaal van een cd-speler, streamer of computer en geven een analoog signaal af voor de versterker. In de encyclopedie staat meer over de begrippen die je op productpagina's tegenkomt.

Heb je al een DAC?

Waarschijnlijk wel. Je telefoon, laptop en tv hebben er allemaal een, net als de meeste streamers en versterkers met digitale ingangen. Kijk bij een versterker naar de ingangen: staan er optische, coaxiale of USB-ingangen, dan zit er een DAC in. Sluit je er een apparaat op aan met een analoge uitgang (cinch), dan gebruik je de DAC van dat andere apparaat en niet die van de versterker.

Het is dus de vraag welke DAC het werk doet, niet of er een is. Dat bepaal je met de verbinding die je kiest:

• Gebruik je een digitale kabel naar je versterker, dan doet de DAC in de versterker het werk.
• Gebruik je een analoge kabel vanaf je bron, dan doet de DAC in de bron het werk.
• Sluit je een losse DAC ertussen, dan doet die het werk en gebruikt de versterker alleen zijn analoge ingang.

Wanneer is een losse DAC zinvol?

Een losse DAC heeft zin in een paar situaties:

1. Je versterker heeft geen digitale ingang. Een losse DAC maakt er dan toch een digitale installatie van.
2. Je bron heeft een zwakke analoge uitgang. Een oude laptop of een eenvoudige geluidskaart is hier het bekendste voorbeeld. Een externe DAC via USB omzeilt die kaart.
3. Je wilt een andere verbinding of meer ingangen. Sommige DAC's hebben meerdere digitale aansluitingen, zodat je tv, cd-speler en computer op één apparaat aansluit.
4. Je bestaande DAC is stuk of verouderd. Dan vervang je alleen dat onderdeel.

Heb je een moderne versterker met digitale ingangen of een streamer met analoge uitgangen, dan voegt een losse DAC meestal niets toe wat je kunt meten. In de catalogus staan voorbeelden van losse DAC's met verschillende aansluitingen: de Cambridge Audio DacMagic 200M heeft een USB-ingang en de ESS ES9028Q2M-chip, de iFi ZEN DAC 3 heeft een USB-C-ingang en verwerkt bestanden tot 768 kHz, en de Hegel D50 heeft een USB-ingang, twee optische en twee coaxiale ingangen. Vergelijk ze in de tegels hieronder.

Hoorbaar verschil: wat is bekend?

Ook goedkope DAC's presteren tegenwoordig goed. Er zijn wel meetbare verschillen in ruis en vervorming, en een betere uitgangstrap en voeding kunnen die verbeteren. Of je dat hoort, hangt af van de rest van je installatie en van je gehoor. Wat bekend is:

• Geen enkele DAC haalt het volledige theoretische bereik van zijn bitdiepte. Ruis beperkt de bruikbare resolutie in de praktijk tot ongeveer 20 tot 21 bit, ook bij een DAC die 24 bit opgeeft.
• Een cd gebruikt 16 bit en 44,1 kHz. Volgens de auteur van een bekend technisch betoog van het Xiph-project is dat genoeg om alles vast te leggen wat we kunnen horen. Hij verwijst naar een blinde test met 554 pogingen, waarin luisteraars bij het vergelijken van hoge resolutie met cd-kwaliteit in 49,8 procent van de gevallen goed zaten: dat is wat je bij gokken verwacht.
• Een grote getalswaarde op de doos, zoals 32 bit en 768 kHz, zegt dus weinig over het geluid. De opname en de rest van je keten maken meestal meer uit.

Dit betekent niet dat verschillen tussen apparaten nooit hoorbaar zijn, maar wel dat een hogere specificatie geen garantie is. Liefhebbers horen soms verschillen die metingen niet laten zien; in blinde tests komen die verschillen meestal niet naar voren, maar die tests gaan vooral over resolutie en niet over elk apparaat.

Wat gaat er in de praktijk mis?

• Verkeerde ingang gekozen. Heb je meerdere bronnen, controleer dan of de versterker op de ingang staat waar de DAC op is aangesloten.
• Geen geluid via USB. Op Windows 10 (vanaf versie 1703) zit een standaarddriver voor USB Audio 2.0. Een fabrikantendriver, als die er is, heeft voorrang. Kies in de geluidsinstellingen van je computer de DAC als uitvoerapparaat.
• Dubbele volumeregeling. Staat het volume van de computer laag en dat van de versterker ook, dan klinkt het zacht en weet je niet meer welke knop je moet verdraaien. Zet het volume van de bron vast op een vaste stand en regel met de versterker.
• Digitale uitgang gebruiken terwijl je analoog bedoelt. Een optische of coaxiale kabel gaat naar een digitale ingang, een cinchkabel naar een analoge. Controleer de labels op beide apparaten.
• Aanname dat meer geld beter klinkt. Kijk liever naar de aansluitingen, de specificaties en de uitgangen dan naar de prijs of de chipnaam.